Przypadkowość atrybutów

Nie istnieją niezawodne, absolutnie wiarygodne scenariusze postępowania typu „sukces gwarantowany albo zwrot pieniędzy”, a im ważniejsze dla nas i dla innych są nasze działania, tym bardziej niepewne (a właściwie niemożliwe do przewidzenia) okazują się ich skutki. Do naszych wyborów życiowych nikt nie dołączył instrukcji obsługi, którą da się przestudiować i zastosować punkt po punkcie. Żyć oznacza podejmować ryzyko.

Jak pisał Michel Foucault, musimy sami tworzyć historię naszego życia, stwarzając zarazem siebie – tak jak artyści tworzą dzieła sztuki. Bieg życia, a także jego ostateczny cel i przeznaczenie są i pozostaną wyłącznie w naszych rękach. W dzisiejszych czasach każdy z nas jest artystą życia nie tyle z własnego wyboru, co z nadania losu. A to znaczy, że powstrzymanie się od działania jest również formą działania. Pokorna akceptacja panującego porządku i współudział w popełnianych wokół niegodziwościach, przeciwko którym protestuje się tylko w słowach, także jest wyborem – podobnie jak protest i aktywny sprzeciw wobec nieprawości właściwych temu modelowi życia, który świat każe nam potulnie naśladować. Życie musi być dziełem sztuki, jeśli ma być życiem prawdziwie ludzkim – życiem istoty ludzkiej obdarzonej wolną wolą i swobodą wyboru.

Wszyscy artyści walczą z oporem materii, na której pragną odcisnąć piętno swojej wizji. Każde dzieło sztuki nosi na sobie ślady tej walki – ślady zwycięstw, porażek i wymuszonych, lecz nie mniej przez to upokarzających kompromisów. Artyści życia i ich dzieła nie stanowią pod tym względem wyjątku. Rylcami, którymi (świadomie bądź nieświadomie i z mniejszą lub większą wprawą) artyści życia posługują się w rzeźbieniu tworzywa, są ich charaktery. Thomas Hardy nawiązywał do tej prawdy, gdy stwierdzał, że „losem człowieka jest jego charakter”. Los i jego zbrojne oddziały partyzanckie, zwane przypadkami, wyznaczają zakres wyborów, przed którymi stają artyści życia, ale o konkretnych wyborach decyduje charakter.

Zdarzenia losowe i nieprzewidziane przypadki sprawiają, że pewne wybory okazują się bardziej prawdopodobne od innych. Charakter rzuca jednak wyzwanie statystycznemu rozkładowi prawdopodobieństwa. Odbiera zdarzeniom losowym i przypadkom przypisywaną im wszechwładzę. Między bierną akceptacją a zuchwałą decyzją, by przeciwstawić się przemożnej sile okoliczności, tkwi charakter.

Zygmunt Bauman: 44 listy ze świata płynnej nowoczesności, Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2011